Mijn vorige blog ging over Corona. Ik had hem helaas zo weer in kunnen sturen. Want we zitten met zijn allen nog steeds in hetzelfde schuitje, en de golven zijn hoog. Bij dat type onstuimig weer moet de overheid de redder in nood kunnen zijn. En ik denk dat ze dat ook wel is of probeert te zijn. Dat lukt de ene keer beter dan de andere. Je moet op de overheid kunnen vertrouwen. Maar kan dat eigenlijk wel ? Daarover mijmerde ik wat. Ik maak U graag deelgenoot van die mijmeringen. Zonder conclusie, maar om te overdenken. 

Ik  begon net in de politiek of ik kreeg van een goede vriend de 48 wetten van de macht cadeau. “Want dat zal je nu wel nodig hebben ?” Zegt ook iets over het beeld van de politiek. Hij parafraseerde daarbij een citaat van Schopenhauer: “In deze wereld, waar het spel met verzwaarde dobbelstenen wordt gespeeld, moet een bestuurder een gestaalde inborst hebben, een wapenuitrusting die bestand is tegen de slagen van het door anderen georganiseerde noodlot en wapens om het tegen die anderen op te kunnen nemen”. “ Het besturen is een voortdurende strijd: je moet iedere stap die je zet bevechten. Voltaire had gelijk met zijn gezegde ‘dat als we slagen, het met het mes op de keel is en dat we sterven met het wapen in de hand.” Dat past overigens prima bij het Machevelliaanse wereldbeeld “Ieder mens die poogt aldoor goed te zijn, is gedoemd ten val te komen temidden aan de overmacht aan mensen die niet goed zijn”. 

Nou, dat gaf de burger moed. En toch raad ik iedereen het boek aan. Om met een grote glimlach te zien wat je eigenlijk niet wilt herkennen. 

Tegenover Machiavelli staat Aristoteles. Deze Griekse wijsgeer stelde dat mensen van nature politieke wezens zijn, wezens die samenleven als burgers in een gemeenschap die ze gezamenlijk trachten vorm te geven met het oog op het algemeen belang. Volgens Aristoteles is politiek dus in wezen het collectieve streven naar het welzijn van alle leden van de gemeenschap. Het doel van politiek is ervoor zorgen dat iedereen een goed leven kan leiden, wat alleen mogelijk is als de gemeenschap goed functioneert.

En dat is intrigerend. Als je actief bent in het openbaar bestuur heb je vaak dat zeg maar Aristoteliaanse beeld van het functioneren van de politiek. Verheven doelen en heel inhoudelijk gericht. Wie er wat verder vandaan staat, voelt zich meer thuis bij het Machevelliaanse beeld: het gaat om macht en spelletjes. En dat staat dan vaak op gespannen voet met die betrouwbaarheid.

Het openbaar bestuur speelt zich af op vele lagen in de samenleving en als het goed is staat de burger centraal. De vraag is alleen of die burger dat ook zo ervaart. Door de overmaat aan praatprogramma’s zien burgers de ene politieke soap naar de andere voorbijtrekken. Machialvelli was nog nooit zo dichtbij. De afgelopen weken waren daarin een dieptepunt. Het intensieve gebruik van Social Media helpt daarbij niet. Aan de andere kant voelen burgers zich niet serieus genomen, luistert de overheid niet altijd en lijkt de overheid zijn eigen gang te gaan. De toeslagenaffaire geeft daar voeding aan. Het is ook voor mij een onbegrijpelijke en diep-trieste vertoning. Je ziet mensen hun best doen, maar het systeem lijkt altijd te winnen. Maar andersom kan het ook. Als ik kijk naar de discussie over de Oostvaardersplassen of Lelystad Airport of pak hem beet een verplaatsing van een radar van Nieuw-Milligen naar Herwijnen dan houdt het systeem toch niet altijd stand. Dan worden op zich rationeel goed onderbouwde besluiten onderuit gehaald door tegenstanders waarbij (en ik weet niet of ik het wel mag zeggen) emotie het wint van de feiten. Waarbij overigens er in mijn beleving niet altijd  verband is tussen de hardheid van het protesterende geluid en het aantal mensen dat intrinsiek oneens is met het onderwerp zelf en daarover boos en teleurgesteld is.

Het meest indringend heb ik dat zelf beleefd bij het dossier Lelystad Airport, helaas nog steeds actueel. Want daarin belandden we in de wonderlijke film dat zowel voor- en tegenstanders claimden dat ze gelijk hadden en dat een betrouwbare overheid betekende dat ze dat gelijk ook zouden krijgen. De tegenstanders wezen vooral op de gemaakte fouten (alhoewel ook het begrip fout multi-interpretabel was.) en de in hun ogen onzorgvuldige procedures. De voorstanders hadden eigenlijk hetzelfde pleidooi, als er fouten zijn gemaakt moeten die hersteld worden en als dat gebeurd was en de hele procedure zorgvuldig verlopen was…dan zou niets het functioneren van Lelystad Airport als vakantieluchthaven meer in de weg mogen staan. Want een betrouwbare overheid is een overheid die haar afspraken nakomt. En, niet alleen de tegenstanders hebben recht op een betrouwbare overheid. 

Iedereen vindt een betrouwbare overheid van belang, zolang de betrouwbaarheid maar overeen komt met de eigen mening lijkt het wel. En zo komt het openbaar bestuur dus klem te zitten.  Want ik heb in welk dossier dan ook nog nooit meegemaakt dat alle bewoners blij zijn met de keuze die het bestuur maakt. Want besturen is het proces van afwegen van individuele belangen en besluiten in het algemeen belang. En dan zijn er dus ook altijd belanghebbenden ontevreden. Dan hebben we gelukkig een prima rechtssysteem dat kan beoordelen of ook die burgers in het proces recht gedaan is. En blijf ik maar een beetje vertrouwen op Aristoteles.

Jop Fackeldey, Lelystad, 13 december 2020